amedia

LỊCH SỬ DESIGN HAY LỊCH SỬ THIẾT KẾ CHO ĐÀO TẠO MỸ THUẬT ỨNG DỤNG/DESIGN

29-06-2016 12:13:27


Tham luận của GV Trần Văn Bình dự Hội thảo Khoa học toàn quốc "Đổi mới đào tạo Mỹ thuật ứng dụng ở Việt Nam - từ thực tiễn đến giải pháp" do Trường ĐH Công nghệ Sài Gòn (STU) phối hợp cùng Hội Mỹ thuật TPHCM, Vietnam Design Association, Báo Điện tử Tổ quốc, Art Media Center tổ chức tháng 6/2016 đề cập tới Lịch sử Design như một môn học căn bản của nhóm ngành Design hay Mỹ thuật Ứng dụng. Qua nội dung, đối tượng nghiên cứu, mục tiêu môn học trong tương quan so sánh với các môn học lịch sử sinh viên đang được học tại các cơ sở đào tạo Mỹ thuật Ứng dụng tại VN, tham luận xác định những phần kiến thức trọng tâm và giới hạn phạm vi nội dung cho môn học Lịch sử Design. 

MỞ ĐẦU

Lịch sử Design là môn học cơ sở của ngành thiết kế (mỹ thuật ứng dụng) hay design  bắt đầu được dạy ở trường ĐH Kiến trúc từ năm 2002, sau đó được đưa vào giảng dạy tại các trường đào tạo design khác trên cả nước. Sách tham khảo chính là cuốn Lịch sử Design của Lê Huy Văn và Trần Văn Bình, Nxb Xây dựng (xuất bản năm 2003, tái bản các năm 2005, 2208 và 2011). Tuy nhiên, hiện nay các cơ sở đào tạo mỹ thuật ứng dụng hay mỹ thuật công nghiệp có xu hướng xây dựng môn học lịch sử ngành theo các chuyên ngành như Lịch sử thiết kế đồ họa, Lịch sử thiết kế thời trang, Lịch sử thiết kế nội thất, ...

Thực tiễn đó cần được xem xét dưới góc độ có thể coi Lịch sử Design như một bộ môn lịch sử tổng hợp những sáng tạo của loài người trong quá trình thoát ly khỏi đời sống hoang dã tiến tới những nền văn minh và hình thành những bản sắc văn hóa riêng của các dân tộc ở những vùng địa lý khác nhau, là những thành tựu trong việc tạo nên thế giới vật chất với tinh thần chủ động, “thiên nhiên thứ hai” với đầy đủ tiện nghi vật chất và những món ăn tinh thần. Do đó Lịch sử Design là toàn cảnh tiến trình sáng tạo mà con người xuất phát từ nhu cầu vật chất, nhưng chính nhu cầu tinh thần và thiết chế văn hóa xã hội, đã hình thành những loại hình lao động nghề nghiệp mà trong số đó một số dần dần hình thành và sau này được gọi tên và quan niệm như những loại hình nghệ thuật. Trong đó sớm nhất có lẽ là nghệ thuật trang trí trên đồ vật và nghệ thuật kiến trúc mà còn được gọi là loại hình mỹ thuật/nghệ thuật công năng (functional arts), khác với mỹ thuật tạo hình (fine art) ở giá trị hữu dụng vật lý của sản phẩm/tác phẩm/công trình.

Các lĩnh vực mỹ thuật tạo hình và mỹ thuật công năng ra đời lần lượt không đồng thời và đến nay đã trở thành những lĩnh vực chuyên môn riêng rẽ với tiến trình lịch sử riêng biệt. Đặc biệt có thể coi mỹ thuật tạo hình (fine art) là tinh hoa trong khi mỹ thuật công năng/mỹ thuật ứng dụng (functional art) là đại chúng, phổ thông, cho thấy mức độ ảnh hưởng sâu rộng và ý nghĩa thực tiễn của mỹ thuật ứng dụng khác hẳn mỹ thuật tạo hình, nhất là trong đời sống hiện đại. Nghịch lý là, trong lịch sử mỹ thuật nói chung, mặc dù ra đời sớm hơn nhưng mỹ thuật ứng dụng phải tới thời cách mạng công nghiệp thế kỷ 19 mới trở thành một ngành nghề độc lập, và tận cuối thế kỷ 20 (khoảng thập niên 1970’s) Lịch sử Design/MTƯD mới được viết và giảng dạy trong các trường đại học trong khi lịch sử mỹ thuật và kiến trúc đã có từ thế kỷ 16, thời kỳ Phục hưng. Trong lịch sử mỹ thuật cũng đã có những cuốn sách riêng về lịch sử hội hoạ và lịch sử điêu khắc thì dù ra đời muộn, Lịch sử Design theo các chuyên ngành cũng đã có sách riêng như Lịch sử thiết kế đồ họa (A History of Graphic Design – Philip B. Meggs – John Wiley & Sons, Inc., 1998) hay Lịch sử Thiết kế Nội thất (A History of Interior Design – John Pile - Laurence King Publishing 2000).

Đặc biệt quan điểm lịch sử design chỉ tính khi trở thành lĩnh vực nghề nghiệp riêng của thời hiện đại, được giới hạn từ cách mạng công nghiệp thế kỷ 19 với phương thức chế tác máy móc công nghiệp hàng loạt, khá phổ biến như cuốn Lịch sử Design hiện đại – Những tác phẩm Đồ họa và Sản phẩm từ Cách mạng Công nghiệp (History of Modern Design – Graphics and Products since the Industrial Revolution  – David Raizman – Laurence King Publishing 2010, 2003), theo đó nền thiết kế/design công nghiệp bao gồm hai lĩnh vực thiết kế căn bản là thiết kế sản phẩm và thiết kế đồ hoạ có khởi điểm lịch sử từ cách mạng công nghiệp, khi các sản phẩm được sản xuất bằng máy móc thay thế cách thức chế tác thủ công trước đây, còn các lĩnh vực thiết kế nội thất và thiết kế thời trang là những lĩnh vực thiết kế/design ứng dụng hay mỹ thuật ứng dụng, tập hợp trong đó là các sản phẩm cũng được chế tác bằng phương thức công nghiệp.

Như vậy có hai hướng giảng dạy và biên soạn giáo trình Lịch sử Design:

  • Lịch sử Design với nội dung bao quát từ khởi thuỷ nguyên thuỷ với tiến trình sáng tạo vật chất có tính thẩm mỹ của loài người, bao gồm cả kiến trúc và mỹ thuật, và do đó không thuần tuý là lịch sử văn minh nhân loại. Tuy nhiên, với cách tiếp cận này sẽ dễ thấy lịch sử design có nhiều nội dung trùng lặp với lịch sử văn minh, lịch sử mỹ thuật và lịch sử kiến trúc, nhất là giai đoạn tiền công nghiệp. Các lịch sử chuyên ngành như lịch sử nội thất, thời trang, đồ hoạ, tạo dáng sản phẩm khi xây dựng riêng càng có nguy cơ trùng lặp nội dung kiến thức. Do đó theo hướng này, một môn Lịch sử Design là bắt buộc, các môn học Lịch sử Mỹ thuật, Lịch sử Văn minh thế giới, Lịch sử Kiến trúc là tự chọn để sinh viên nghiên cứu kỹ hơn theo nhu cầu cá nhân, thậm chí có thể ghi danh liên thông tại các trường ĐH khác, chuyên nghiệp hơn, ví dụ sinh viên đăng ký học và mang chứng chỉ môn học về: Lịch sử mỹ thuật ở trường ĐH Mỹ thuật, Lịch sử Kiến trúc ở trường ĐH Kiến trúc, Lịch sử văn minh thế giới ở ĐH KHXHNV TPHCM. Các môn học này đã có bề dày lịch sử và sách học được biên soạn từ lâu, dễ dàng tự học, tự nghiên cứu.
  • Lịch sử Design hiện đại với nội dung bắt đầu từ thời kỳ cách mạng công nghiệp thế kỷ 19 như môn học cơ sở của nhóm ngành thiết kế/design/MTƯD. Các chuyên ngành có thêm môn học lịch sử chuyên ngành được biên soạn từ thời nguyên thuỷ cho tới ngày nay, là Lịch sử Thiết kế Nội thất, Lịch sử Thiết kế Đồ hoạ, Lịch sử Thiết kế Thởi trang. Là hai môn bắt buộc cho sinh viên ngành Thiết kế/Design/MTƯD bên cạnh các môn tự chọn giống như ở trên. Có thể sẽ có những phần nội dung trùng lặp giai đoạn hiện đại thế kỷ 19-20.

NỘI DUNG KIẾN THỨC CỦA LỊCH SỬ DESIGN

  1. Một số cách tiếp cận lịch sử design

Có nhiều cách tiếp cận lịch sử design hiện đại, như theo lịch đại từng thập niên với việc mô tả những thành tựu căn bản đạt được của con người trong việc vận dụng khoa học công nghệ vào những ý tưởng sáng tạo ra những đồ vật và làm đẹp môi trường sống. Cũng có những cách tiếp cận khác như qua đối tượng tác giả/tác phẩm hay qua ngôn ngữ hình thức còn được gọi là phong cách thiết kế/design.

1.1. Tác giả designer

Trong bài viết tham dự Hội thảo khoa học “Mỹ thuật ứng dụng trên đường tìm về bản sắc Việt” do Hội Mỹ thuật TpHCM và ĐH Văn Lang tổ chức 10/2014 người viết có nêu một số đặc điểm của design, trong đó đề cập tới nhà thiết kế/designer về bản chất là những người với sự sáng tạo đã đóng góp cho xã hội, cộng đồng, làm thay đổi thế giới. Thời nguyên thuỷ là những người có năng lực thiên bẩm phát hiện và lựa chọn công cụ đồ đá, rồi tiến tới chế tạo được đồ gốm, đồ gỗ, trang trí đồ vật, kiến trúc bằng các hoa văn, hoạ tiết phỏng thực... đó là những nhà thiết kế/designer vô danh. Thời văn minh tiền công nghiệp là những designer ẩn danh dưới danh nghĩa các hoạ sĩ, kiến trúc sư và các nghệ nhân, dù các nghệ nhân thủ công chưa được coi là các nghệ sĩ làm nghệ thuật mà chỉ là những người khéo tay làm nghề mà thôi.... Cuối Tk.20, Design mới được thừa nhận là loại hình nghệ thuật/mỹ thuật ứng dụng.

Thời công nghiệp ngày nay là các designer hữu danh, hành nghề thiết kế sáng tạo, bên cạnh những desiner ẩn danh và vô danh khác. Do đó nếu coi đây cũng như một cách tiếp cận để hiểu lịch sử design thì Lịch sử design được trình bày suốt dọc chiều dài lịch sử loài người với những nhà thiết kế/designer từ vô danh, ẩn danh cho tới hữu danh, những nghệ sĩ.

              1.2. Phong cách hay ngôn ngữ hình thức của design

Khái niệm về Design xuất phát từ thời Phục hưng Tk.16, khi đó Giorgio Vasari đã đưa ra khái niệm Disegno, được người Anh chuyển thành Design lần đầu trong cuốn từ điển của Đại học Oxford năm 1558. Thuật ngữ Disegno này được Thái Bá Vân trong cuốn sách song ngữ Việt – Anh “Tiếp xúc với nghệ thuật” (Nxb Mỹ thuật, 2009) có bài viết “Vasari thời phục hưng – cha đẻ của khoa sử học Mỹ thuật” trang 82 dịch là Hình hoạ trong đoạn “Ông còn là người sáng lập Acađêmi mỹ thuật đầu tiên ở Ý, làm giám đốc từ 1562. Cái tên ông đặt cho nó bấy giờ: Accademia de Disegno – Acađemi Hình hoạ, cũng là chính xác, đánh giá cả một quan niệm và cả một thời đại đối với nghệ thuật mà trong đó ông coi hình hoạ là chủ soái duy nhất của hội hoạ”. Khái niệm Hình hoạ có lẽ chưa thật trúng ý Vasari bởi ông mô tả Disegno là công việc tạo ra các bản vẽ mô tả kết cấu, vật liệu, hình thức hoàn thiện trước khi thực hiện một tác phẩm, sản phẩm hay một công trình kiến trúc. Hiểu theo nghĩa rộng Designo chính là Thiết kế.

Cũng từ quan điểm trên, G. Vasari coi Disegno/Design là cha đẻ của tất cả các loại hình nghệ thuật thị giác gồm hội họa, điêu khắc, kiến trúc và chế tác đồ đạc, vật dụng, máy móc...bởi tất cả đều sử dụng ngôn ngữ tạo hình đường nét và màu sắc để thể hiện ý tưởng sáng tạo trên bản vẽ hay thiết kế, đặc biệt, disegno và kiến trúc, ngôn ngữ đường nét phải tuân thủ các nguyên tắc biểu đạt được quy định trong Tiêu chuẩn bản vẽ cấu tạo kỹ thuật.

Mỗi thời kỳ, trước hay sau cách mạng công nghiệp, hình thức luôn là mục tiêu chức năng của design, được gọi là các phong cách nghệ thuật của design và có các tên gọi khác nhau. Phong cách đó có thể là phong cách mang bản sắc văn hóa văn minh một thời kéo dài nhiều thế kỷ, hay chỉ là phong cách/trường phái nghệ thuật trên dưới một thập kỷ.

Phong cách hay ngôn ngữ hình thức thiết kế/design thường như nhau trong lĩnh vực mỹ thuật/nghệ thuật công năng (functional arts), là kiến trúc và design, nhưng  nhiều khi không tương đồng với phong cách mỹ thuật tạo hình (fine arts) cho nên hệ thống phong cách chính thống của design không giống mỹ thuật tạo hình. Do đó đối tượng nghiên cứu và giảng dạy môn học là Phong cách design qua các thời kỳ là cách tiếp cận đúng cho cả lịch sử của các chuyên ngành hẹp.

        2. Nội dung kiến thức

Dưới góc độ coi lịch sử design như một bộ môn lịch sử tổng hợp những sáng tạo của loài người và hình thành những bản sắc văn hóa riêng của các dân tộc ở những vùng địa lý khác nhau, những triết lý thẩm mỹ khác nhau theo từng thời kỳ và luôn luôn phụ thuộc hệ quy chiếu Thiết kế - Chế tác/Sản xuất – Tiêu dùng để tạo thành những phong cách điển hình của design. Hệ thống các bài giảng sẽ chia làm 2 phần Design thủ côngDesign công nghiệp. Qua lịch sử design nhất là thời thủ công, có thể hiểu liên ngành lịch sử văn minh thế giới và lịch sử mỹ thuật, lịch sử kiến trúc, bởi mọi thành tựu của nền văn minh vật chất cũng như văn hóa tinh thần và gằn liền với trình độ khoa học, công nghệ, phương thức sản xuất chế tác qua các giai đoạn lịch sử. Có thể nói Lịch sử design là lịch sử của loài người và những thành tựu của nó từ các vùng địa lý khác nhau trên thế giới, vì vậy Lịch sử Design có cấu trúc nội dung từ 3 vùng địa-văn hoá là: 1. Phương Đông, trong đó có Việt Nam, 2. Vùng đệm Đông-Tây, cũng là “Vùng trăng lưỡi liềm màu mỡ”, nơi được coi đã khởi sinh những nền văn minh sớm nhất trên trái đất và 3. Phương Tây, nơi được coi với xuất phát điểm của “Tư tưởng Hy Lạp”, nền tảng của văn minh phương Tây hình thành và đạt được những thành tựu nổi bật, đặc biệt với cách mạng công nghiệp, trở thành khu vực tiên tiến và văn minh nhất thế giới ngày nay.

Vì vậy có thể chia các phần nội dung kiến thức cho Lịch sử Design như sau:

  1. Design thời nguyên thủy – công cụ đồ đá, kiến trúc đá và sự khởi đầu của mỹ thuật/nghệ thuật
  2. Design văn minh cổ đại
    1. Ai Cập (Egypt) – Sông Nile, các Faraoh và cuộc sống sau khi chết
    2. Lưỡng Hà (Mesopotamia) – Nền văn minh từ đất sét đời thường và nghệ thuật mosaic
  3. Design phương Đông truyền thống
    1. Trung Quốc (China) – Đế chế phong kiến phương Đông
    2. Ấn Độ (India) – Xứ sở tâm linh và tôn giáo
    3. Nhật Bản (Japan) – Zen Thiền xứ hoa Anh Đào
    4. Việt Nam – Văn minh vật chất vùng sông nước
  4. Design phương Đông giao thoa phương Tây
    1. Baizantin (Byzantine)
    2. Hồi giáo (Islamic)
  5. Design phương Tây từ cổ đại đến hiện đại
    1. Hy Lạp – La Mã (Greeco-Roman) – Tư tưởng Hy Lạp và kiến trúc, mỹ thuật cổ điển đẳng cấp – nền tảng văn minh văn hoá phương Tây
    2. Rôman (Romanesque)
    3. Gô tích (Gothic)
    4. Phục Hưng (Renaissance) -
    5. Ba rốc và Rốc cô cô (Baroque & Rococo)
  6. Cách mạng Công nghiệp và thời kỳ quá độ thế kỷ 18-19:
    1. Tân cổ điển (Neo Classical)
    2. Phong trào Mỹ thuật Mỹ nghệ (Arts & Craft Movement)
    3. Trào lưu Nghệ thuật mới (Art Nouveau) Pháp, Phong cách trẻ (Jugendstil) Đức
  7. Design hiện đại thế kỷ 20

7.1. Chủ nghĩa kết cấu Nga (Constructivism), De Stijl Hà Lan và Bauhaus Đức

7.2. Nghệ thuật trang trí (Art Déco) Pháp và Mỹ

      7.3. Thiết kế tiếp thị (Design marketing) Mỹ với các phong cách Dòng chảy và Hữu cơ (Streamlining và Organic style)

      7.4. Hình dáng tốt (Good Form) Đức, Thiết kế tốt (Bel Design) Italia 

      7.5. Nghệ thuật Pop (Pop Art) và Thiết kế cấp tiến, cực đoan (Radical Design)

      7.6. Chủ nghĩa Tối giản (Minimalism)

      7.7. Phong cách Bắc Âu (Scandinavian Style)

      7.8. Chủ nghĩa Hậu hiện đại (Postmodernism)

      7.9. Design Công nghệ cao (Hi-tech Design)

      7.10. Design mới (New Design) – Design Nghệ thuật (Art Design)

      7.11. Thời đại Thiết kế Kỹ thuật số (Digital Design)

    VIII. Design thế kỷ XXI – Thế hệ sản phẩm thông minh

            LỜI KẾT

            Với phác thảo cấu trúc nội dung kiến thức cho môn học Lịch sử Design như trên cho thấy Lịch sử Design gần với Lịch sử Kiến trúc hơn vì cùng loại hình mỹ thuật/nghệ thuật công năng (functional arts) trong so sánh với Lịch sử Mỹ thuật, môn học được giảng dạy từ lâu cho các trường mỹ thuật ứng dụng và mỹ thuật. Lý do có thể từ quan niệm đơn giản là cùng có gốc mỹ thuật nhưng có lẽ do Lịch sử Design trở thành môn học cho các trường đào tạo thiết kế/design/MTƯD hơi muộn, tận 2002 mới bắt đầu được dạy ở ĐH Kiến trúc TpHCM và đến nay mới chỉ có 1 cuốn sách Lịch sử Design của Lê Huy Văn và Trần Văn Bình trong khi sách ngoại văn khá phong phú. Và xu hướng tách thành môn học lịch sử chuyên ngành như Lịch sử Thiết kế Nội thất, Lịch sử Thiết kế Đồ hoạ…     mà bỏ qua Lịch sử Thiết kế/Design chung cũng giống như quan niệm Hoạ sĩ chỉ học Lịch sử Hội hoạ, Điêu khắc gia chỉ học Lịch sử Điêu khắc, Kiến trúc sư chỉ học Lịch sử Kiến trúc thì rõ ràng là một cách “xem voi”. Vì đời sống vật chất và tinh thần của con người trong xã hội có quá nhiều nhu cầu thường thay đổi theo sự phát triển của kỹ thuật công nghệ và triết lý sống.

            Lịch sử Design bám sát cuộc sống cùng với tất cả những thành tựu sáng tạo thế giới vật chất của con người bất luận designer – anh là ai? hay bất kể từ nơi nào trong thế giới phẳng thế kỷ 21 nên được nhìn dưới góc độ bộ môn lịch sử tổng hợp, căn bản cho sinh viên học Design./.

T.V.B.

 

TÀI LIỆU THAM KHẢO

  1. Lê Phương Lan, (2001), Thần tượng thời trang hiện đại – Lịch sử qua những tên tuổi, Nxb Phụ nữ, Hà Nội.
  2. Lê Huy Văn, Trần Văn Bình, (2011) (2008, 2005, 2003), Lịch sử Design, Nxb Xây Dựng.
  3. Nguyễn Hồng Hưng (2012), Nguyên lý Design Thị giác, Nxb Đại học Quốc gia Tp. HCM.
  4. Phạm Đỗ Nhật Tiến (1994), Mỹ thuật công nghiệp, Nxb Hà Nội.
  5. Phạm Thị Chỉnh (2008), Lịch sử mỹ thuật Việt Nam, Nxb Đại học Sư phạm.
  6. Phan Cẩm Thượng (2011), Văn minh vật chất của Người Việt, Nxb Tri thức.
  7. Alan Pipes (2008, 2003), Foundations of art + design, Laurence King Publishing .
  8. Bernhard E. Bủrdek (2005), Design – History, theory and practice of product design (Thiết kế - Lịch sử, lý thuyết và thực hành thiết kế sản phẩm), Birkhauser.
  9. Catherine McDermott (1997), Book of 20th Century Design (Sách Design thế kỷ 20), The Overlook Press, Woodstock & New York.
  10. Charlotte & Peter Fiell (1999), Design of the 20th Century (Design thế kỷ 20), Taschen. 
  11. Claudia Neumann (1999), Design Directory Italy (Cẩm nang Thiết kế Italia), Universe.
  12. David Raizman (2010, 2003), History of Modern Design – Graphics and Products since the Industrial Revolution (Lịch sử Design hiện đại – Những tác phẩm Đồ họa và Sản phẩm từ Cách mạng Công nghiệp), Laurence King Publishing.
  13. George Savage (1966), A Concise History of Interior Decoration (Lược sử Trang trí Nội thất), Thames and Hudson, London.
  14. Guy Julier (2008), The Culture of Design (Văn hóa của Design), SAGE Publication.
  15. John Pile (2000), A History of Interior Design (Lịch sử Thiết kế Nội thất), Laurence King Publishing.
  16. John Pile (1994), The Dictionary of 20th – Century Design (Từ điển design thế kỷ 20), Da Capo Press, New York.
  17. John A. Walker (1989), Design History and the History of Design (Lịch sử Design và Lịch sử của Design), Pluto Press,.
  18. Kathryn B. Hiesinger, George H. Marcus (1993), Landmarks of Twentieth-Century Design– An Illustrated Handbook (Những cột mốc Design thế kỷ 20 – Sổ tay có minh họa),  Abbeville Press Publishers.
  19. Penny Sparke (1998), A century of Design – Design Pioneers of the 20th Century (Một thế kỷ Design - Những nhà thiết kế tiên phong của thế kỷ 20), Mitchell Beazley.
  20. Philip B. Meggs (1998), A History of Graphic Design (Lịch sử Thiết kế Đồ họa), John Wiley & Sons, Inc.,.
  21. Richard Hollis (2000), Graphic Design – A Concise History (Lược sử Thiết kế Đồ họa), Thames and Hudson, London.
  22. Simon Jervis (1984), Dictionary of Design and Designers (Từ điển Thiết kế và các nhà thiết kế), Penguin Books.
  23. Thames and Hudson (2002), Dictionary of Fashion and Fashion Designers (Từ điển Thời trang và các nhà thiết kế thời trang), London.
  24. Thames and Hudson (2003), Dictionary of Graphic Design and Designers (Từ điển Thiết kế Đồ họa và các nhà thiết kế đồ họa), London.

Nguồn: AMC


A.M.C STUDIO

A.M.C kết nối

Lượt xem

  • Đang xem:
  • Tổng lượt xem: