amedia

“MỸ THUẬT ỨNG DỤNG TRÊN ĐƯỜNG TÌM VỀ BẢN SẮC VIỆT” (P2)

04-03-2015 10:58:08


II.2.3. Môi trường học thuật ngày càng phát triển

Cho đến nay, nghiên cứu về design/MTCN/MTƯD ở Việt Nam, về lịch sử ngành Design VN còn khá mỏng.  Có thể kể tên một số sách đã xuất bản để thấy “sân chơi” này còn rất rộng.

  • Mỹ thuật công nghiệp – Phạm Đỗ Nhật Tiến – Nxb Văn hóa, 1986. Tác phẩm đầu tiên hệ thống khái niệm MTCN.
  • Trường đại học Mỹ thuật công nghiệp – 50 năm xây dựng và trưởng thành. Nxb Mỹ thuật 1999. Kỷ yếu.
  • Nghiên cứu khoa học và lí luận Mỹ thuật công nghiệp. Nxb Mỹ thuật, 2004. Tập hợp khá nhiều bài viết như những phác thảo sơ bộ về một lĩnh vực mới mẻ, về lĩnh vực nghề nghiệp chưa được định danh rõ ràng tại VN khi đó: designer hay họa sĩ MTCN.
  • Khái lược lịch sử design công nghiệp – Lê Huy Văn – Trường ĐH MTCN Hà Nội, 1995.
  • Màu sắc – Nguyễn Duy Lẫm – Nxb Mỹ thuật 1998.
  • Lịch sử Mỹ thuật Công nghiệp – Lê Huy Văn – Nxb ĐH Quốc gia TPHCM, 2000.
  • Cơ sở tạo hình – Lê Huy Văn, Trần Từ Thành – Nxb Văn hóa Thông tin, 2002.
  • Lịch sử Design – Lê Huy Văn, Trần Văn Bình – Nxb Xây dựng, 2011, 2008, 2005, 2003.
  • Cơ sở phương pháp luận design – Lê Huy Văn – Nxb Hà Nội, 1998, Nxb Xây dựng 2003.
  • Tạo dáng công nghiệp – những vấn đề design hiện đại. Lê Huy Văn – Nxb Mỹ thuật, 2003.
  • Logo – Uyên Huy – Nxb Mỹ thuật, 2009.
  • Nguyên lý Design thị giác – Nguyễn Hồng Hưng – Nxb ĐH Quốc gia TPHCM, 2012.
  • Phương pháp tư duy và thực hành bố cục mỹ thuật Uyên Huy – Nxb Mỹ thuật, 2013.

Tạp chí chuyên ngành về MTCN hay Design mới có Thông tin Mỹ thuật công nghiệp của Trường ĐH MTCN Hà Nội. Tạp chí Thiết kế/Design năm 2009 ra mắt được 5 số thì đình bản. Các tạp chí chuyên về Nội thất, Thời trang khá nhiều. Như Nhà đẹp, Kiến trúc nội thất, Thời trang trẻ, Đẹp, Mốt,… 

Các hội thảo khoa học bàn về design/MTƯD chưa nhiều, còn lẻ tẻ, rời rạc và chưa có quy mô vượt ra khỏi tầm đơn vị cơ sở đào tạo MTƯD/Design. Hội thảo khoa học của Trường ĐH Văn Lang này có lẽ là Hội thảo KH về MTƯD được tổ chức bài bản, sau 2 cuộc Hội thảo MTƯD toàn quốc đã kể trong phần Mở đầu.

Các hoạt động thi thiết kế và triển lãm có phần khởi sắc hơn. Đáng kể và sôi nổi được hưởng ứng khá đông hiện nay là cuộc thi Thiết kế hàng mẫu trang trí nội thất gỗ của Hiệp hội Mỹ nghệ và Chế biến gỗ TPHCM (HAWA) với giải thưởng Hoa Mai đã trải qua hơn 11 năm. Các cuộc thi của các doanh nghiệp lớn như sơn Toa, ICI về sắc màu nội thất cũng khá sôi nổi. Nhiều cuộc thi cả nước  thiết kế logo thường xuyên phát động, chứng tỏ xã hội đã biết đến và tin tưởng vào đội ngũ designer. Lĩnh vực Thời trang gắn kết với hoạt động trình diễn của các người mẫu nên hấp dẫn xã hội và giới truyền thông hơn cả. Đó là động lực phát triển tốt cho ngành MTƯD/design VN.

Đặc biệt giới truyền thông thời văn hóa đại chúng nhanh nhạy trước tiềm năng của lĩnh vực MTƯD này đã tổ chức các cuộc trình diễn khá ấn tượng, đặc biệt phải kể đến chương trình Đẹp – Fashion Show của tạp chí Đẹp đã nổi tiếng hơn chục năm nay, được Fashion TV đưa lên trên mạng truyền hình cab.

Ở cấp độ một trường ĐH, như ĐH Công nghệ TPHCM (HUTECH) đã tổ chức khá thành công vài lần cuộc thi thiết kế thời trang “Hutech Designer” khá thành công khi có sự tham gia của truyền thông, vòng chung kết được truyền hình trực tiếp. Đến nay cuộc đã không còn tiếp diễn, khá đáng tiếc vì bỏ mất một nhãn hiệu sản phẩm PR của trường.

Các hoạt động triển lãm về design trong 20 năm qua thường được tổ chức với quy mô nhỏ do các trường đào tạo design tự tổ chức, trưng bày những bài đồ án tốt nghiệp của sinh viên. Triển lãm “M POINT” (Tâm điểm M) giới thiệu 100 tác phẩm đồ án tốt nghiệp thuộc 3 ngành đào tạo Thiết kế Đồ họa, Thiết kế Thời trang và Thiết kế Công nghiệp, được coi là những đồ án xuất sắc nhất năm 2013 của Khoa MTCN trường ĐH Kiến trúc TPHCM tổ chức dịp tháng 11/2013.

Ảnh: “M Point Exhibition 2014” tại ĐH Kiến trúc TPHCM. Hiệu trưởng ĐH Kiến trúc TPHCM, NGƯT.PGS.TS.KTS Phạm Tứ phát biểu khai mạc và các đại biểu dự “M Point 2014” chụp ảnh lưu niệm.

M point Exhibition lần 2 của Khoa MTCN ĐH Kiến trúc trưng bày bài tốt nghiệp khá giỏi của 3 ngành nói trên được tổ chức trong cuối tháng 10/2014 mong muốn dần khẳng định vị thế tiên phong về đào tạo design của trường ĐH Kiến trúc. Tiếc rằng MTCN Kiến trúc chưa giương được lá cờ tiên phong này quy tụ các trường khác tham gia sân chơi, bởi hơn mười năm trước, Khoa MTCN ĐH Kiến trúc TPHCM, sau khi chuyển từ đại học Bách khoa về Kiến trúc năm 1996, đã lên tiếng “Chúng tôi có mặt” qua cuộc Triển lãm đầu tiên của mình tại Nhà Triển lãm Thành phố (92 Lê Thánh Tôn, Q1), rồi Triển lãm của Khóa M01 năm 2006 với chủ đề “Không giới hạn” cũng tại Nhà Triển lãm Thành phố là những triển lãm về design giới thiệu tới công chúng thành phố, gây được tiếng vang. Từ đó nhiều trường đào tạo design đã tổ chức triển lãm giới thiệu đồ án tốt nghiệp cho sinh viên của trường mình như một cách PR hữu hiệu, như các trường ĐH Văn Lang, STU, Hồng Bàng, Tôn Đức Thắng cũng thường tổ chức ngay tại trường của mình. Một vài cuộc triển lãm của các trường như ĐH Văn Lamg tại Bảo tàng Mỹ thuật TPHCM lại chủ yếu giới thiệu những bài học mỹ thuật cơ sở và những sáng tác của thầy và trò.

Trường ĐH MTCN Hà Nội với bề dầy truyền thống có nhiều cuộc triển lãm design tại trung tâm triển lãm phố 16 Ngô Quyền ở thủ đô trong suốt quá trình phát triển của mình từ một trường trung cấp, lên cao đẳng năm 1965 và đại học năm 1984. Đến nay vẫn là cái nôi của design VN.

Bên cạnh các hoạt động trong nước nói trên, giao lưu và liên kết quốc tế trong lĩnh vực đào tạo design cũng khởi sắc. Nhiều trường đã cử các đoàn qua tham quan các trường nước ngoài tìm hiểu mô hình và các ngành đào tạo design, trao đổi sinh viên thực tập và gửi sinh viên thực hiện đồ án tốt nghiệp tại các trường liên kết như trường ĐH Tôn Đức Thắng với trường ở Đài Loan, ĐH STU với ĐH SKU Hàn Quốc hoặc mở các chương trình đào tạo liên kết như ĐH Kiến trúc TPHCM với ĐH Swinburne Austalia…

Có thể nói môi trường học thuật design ngày càng phát triển không chỉ trong phạm vi nội địa mà các hoạt động trao đổi kinh nghiệm về design cũng đã được quan tâm đến ở cấp quốc gia. Trường hợp tranh thủ hỗ trợ và chia sẻ kinh nghiệm design với Hàn Quốc (HQ) là một thí dụ.

II.2.4. Bài học phát triển bản sắc văn hóa từ Hàn Quốc qua Hanlyu

Bản sắc văn hóa của dân tộc trong thời đại văn hóa đại chúng hiện nay cần một cách phát triển và theo hướng hiện đại, đan cài vào các chương trình, sản phẩm truyền thông, các sự kiện … trở thành một làn sóng và có tác dụng to lớn trong việc quảng bá hình ảnh quốc gia và hỗ trợ phát triển thương hiệu quốc gia. Người HQ là ví dụ điển hình về thành công trong việc phát triền Hàn lưu (Hanlyu) quảng bá văn hóa HQ tới VN và thế giới hai thập niên qua, bắt đầu từ những bộ phim truyền hình, các ban nhạc K-pop, các sự kiện quảng cáo sản phẩm công nghệ cao với sợ có mặt của các sao truyền hình và ca nhạc, thu hút giới trẻ và đa số khách hàng giới nữ.  

Hàn lưu (Hallyu - Korean wave - Làn sóng văn hóa Hàn Quốc) vào Việt Nam đến nay đã trải qua 3 giai đoạn và được cho là đến thời kỳ bão hòa (hoặc có phần chững lại từ 2005 đến nay) nhưng đã kịp mang tới thị trường Việt Nam nhiều thương hiệu, hàng hóa cùng khá đông người Hàn Quốc. Những building – trung tâm thương mại gắn thương hiệu HQ tọa lạc tại những vị trí đắc địa nhất, những “làng Hàn Quốc” như “Tiểu Seoul” tại các quận/thành phố mới chung quanh những vùng phát triển nhanh nhất thành phố. Đó là những nhà hàng, khách sạn, siêu thị ngày càng nhiều và không chỉ phục vụ người HQ mà đã được nhiều người Việt quen biết và tìm đến. Đó là những thương hiệu hàng hóa đã trở nên rất quen thuộc ở Việt Nam như tivi, tủ lạnh, máy lạnh, điện thoại di động … của Samsung, LG, xe hơi của Hyundai, KIA, Daewoo, nhà hàng ăn nhanh Lotteria, siêu thị Lotte…

Vậy là từ đời sống văn hóa, từ K-moviesK-pop lan tới VN, chỉ sau khoảng 15 năm HQ đã trở thành một thương hiệu quốc gia (Korean Brand) tại một đất nước rộng gấp 3 HQ, dân số nhiều gần gấp hai HQ, hiệu quả kinh tế đi theo Halyu là rất rõ ràng.

Halyu xét về khía cạnh nào đó đang truyền bá Design công nghiệp HQ dưới góc độ chuyên ngành Thiết kế sản phẩm công nghiệp và Thiết kế đồ họa quảng cáo cùng lĩnh vực Design ứng dụng (Thời trang và Nội thất) mang phong cách HQ khá tương đồng với quan niệm thẩm mỹ cũng như lối sống của đông đảo người Việt.

Cùng với Design Japanese, Korean Design không cạnh tranh mà đang cùng “vào bè” tạo dựng những thương hiệu quốc gia vùng Đông Bắc Á đã được khẳng định tại Việt Nam.

Thập niên thứ 2 TK21 design và quảng cáo HQ đã thay đổi nhận thức và  nhắm tới yếu tố hiện đại tiên tiến của công nghệ để cạnh tranh mạnh mẽ với sản phẩm của các nền công nghiệp tiên tiến G7. Thế kỷ 20 được coi là thời đại công nghiệp với sự hoàn thiện của rất nhiều sản phẩm đã được phát minh sáng chế từ cuộc cách mạng công nghiệp thế kỷ 19 thì thế kỷ 21 lại là thời kỳ của nền kinh tế tri thức và các thế hệ sản phẩm mới – sản phẩm thông minh – smart. Samsung đã có vẻ như đã định hướng đúng đắn khi lấy yếu tố công nghệ hiện đại để hoàn thiện sản phẩm và nhờ đó khẳng định thương hiệu và nâng cao hơn hiệu quả kinh tế sản phẩm. Đặc biệt khi đã nâng cao được chất lượng kỹ thuật và tiên tiến về công nghệ, vấn đề design nhằm tạo ra sự khác biệt và đổi mới thẩm mỹ tạo dựng phong cách HQ đã song hành cùng việc phát triển quảng cáo tiếp thị, HQ đã thu hẹp khoảng cách và bắt đầu cạnh tranh trực tiếp với những dòng sản phẩm chất lượng cao.

Không chỉ ở TPHCM những vị trí đắc địa được các nhà đầu tư HQ nhạy bén có được giấy phép để xây dựng những tổ hợp thương mại – dịch vụ - khách sạn tại những “địa chỉ vàng” cho tiếp thị quảng cáo thương hiệu quốc gia mà nhiều nơi nổi tiếng thế giới cũng được các tập đoàn (chaebol) mạnh dạn đầu tư quảng cáo thương hiệu của hãng và qua đó dần dần xây dựng hình ảnh thương hiệu quốc gia. Bởi họ hiểu rằng xây dựng thương hiệu mạnh cần có tiền và kiên trì.

Samsung chiếm vị trí quảng cáo tốt nhất trên cảng Victoria ở Hồng Kong và cùng LG chiếm những vị trí đẹp ở  quảng trường Thời đại (Times Square) ở New York, nơi quảng cáo ngoài trời đắt nhất thế giới... (Theo Thời báo KTVN).

Có thể nói mục tiêu xây dựng thương hiệu quốc gia của HQ là chủ trương nhất quán từ cấp quốc gia cho tới tất cả các tập đoàn, doanh nghiệp. Các tập đoàn và các doanh nghiệp của HQ được ủng hộ về chính sách, được khuyến khích trong quảng cáo tiếp thị và đặc biệt những tập đoàn thương hiệu hàng đầu ngày nay của HQ như Samsung, LG, Hyundai, KIA được hỗ trợ tối đa để trở thành đầu tàu kéo Hallyu đi khắp thế giới. Tham vọng trở thành cường quốc kinh tế, lọt vào nhóm top thế giới có ảnh hưởng nhất toàn cầu hiện nay HQ đã có những tiền đề khá thuận lợi và vững chắc, khi HQ đã vượt qua những đợt khủng hoảng tài chính cuối thế kỷ XX, khi những tổ chức quốc tế lớn trên thế giới (VD Liên hợp quốc, Ngân hàng Thế giới...) hiện nay đều thấy hiện diện người Hàn Quốc.

Vì thế có thể nói Hallyu chính là thương hiệu quốc gia của HQ.

HQ đã thực hiện chính sách phát triển design mang tính chiến lược gồm 3 giai đoạn.

Hai thập niên 60-70 thế kỷ XX bắt đầu bằng chính sách nâng cao nhận thức và khẳng định tầm quan trọng của design đối với sự phát triển, đặc biệt đối với nền công thương, với định hướng phát triển sản xuất ngành công nghiệp nhẹ trong giai đoạn đó. HQ trú trọng hỗ trợ phát triển thiết kế các sản phẩm xuất khẩu, mở các triển lãm thiết kế chuyên ngành, thành lập Tổ chức Xúc tiến Thiết kế Hàn Quốc (KIDP) và gia nhập các tổ chức thiết kế quốc tế như ICSID, ICOGRADA. Hình thành các văn bản, quy định căn bản cho ngành thiết kế.

Hai thập niên 80-90 tiếp đến là giai đoạn thành lập ngành công nghiệp thiết kế. Bằng việc thực hiện hệ thống Thiết kế tốt GD Mark (Good Design Mark) và Chính phủ thành lập bộ phận chuyên trách về thiết kế. Hỗ trợ kinh phí để phát triển cho các DN thiết kế trong ngành. Mời gọi những nhà thiết kế nước ngoài vào HQ để phát triển các DN chuyên thiết kế. Lập giải thưởng Thiết kế của Tổng thống và nâng cao chất lượng các trường đào tạo để cung cấp nguồn designer ưu tú cho thị trường design. Giai đoạn này HQ trú trọng phát triển ngành công nghiệp hóa chất, trú trọng kỹ thuật và công nghệ. 

Giai đoạn hiện nay từ đầu thế kỷ XXI là chính sách quốc tế hóa ngành công nghiệp thiết kế tương thích với thời kỳ phát triển những ngành công nghiệp công nghệ cao. Đó là hàng loạt những chính sách liên kết, mở rộng hoạt động thiết kế ra khỏi biên giới. Tổ chức các sự kiện thiết kế quốc tế, nâng cấp cơ sở hạ tầng thiết kế, nghiên cứu phát triển kỹ thuật thiết kế số, hoàn thiện giáo trình thiết kế bậc đại học, hỗ trợ DN thiết kế ra nước ngoài và phát triển thiết kế từ chính phủ TW đến chính quyền địa phương.

Trong khuôn khổ chương trình hợp tác giữa Cục Xúc tiến thương mại – Bộ Công Thương (VIETRADE) và Tổ chức Xúc tiến thiết kế HQ (KIDP) thuộc Bộ Kinh tế Tri thức Hàn Quốc từ năm 2010 tại VN đã tổ chức các cuộc Hội thảo “Việt Nam – Hàn Quốc : hợp tác & chia sẻ kiến thức trong ngành thiết kế công nghiệp” (Vietnam – Korea Design Sharing). Hội thảo lần 1 tổ chức tại Hà Nội ngày 15/09/2010, Hội thảo lần 2 tổ chức tại TP HCM ngày 04/07/2011 và năm 2012 tổ chức tại Đà Nẵng ngày 20/07 Hội thảo lần thứ 3. Sau các cuộc hội thảo các chuyên gia thiết kế HQ tổ chức các buổi nói chuyện, huấn luyện các designer của các doanh nghiệp các tiến bộ trong lĩnh vực thiết kế tạo dáng, thiết kế bao bì, quảng cáo nhằm giúp các DN VN một cách thực chất về vấn đề design.

Bài học từ design HQ từ những kinh nghiệm được chia sẻ qua các hội thảo và từ thực tiễn đối với việc khai thác và quảng bá bản sắc văn hóa cho thấy HQ đã khôn ngoan sáng tạo những tác phẩm/sản phẩm truyền thông (phim ảnh, truyền hình, K-pop, sự kiện có “sao” nổi tiếng tham dự…) trong dòng Hanlyu để từ đó lan tỏa cho thế giới thấy được bức tranh đầy đủ và luôn chuyển hóa của bản sắc Hàn và đặc biệt để tạo dựng một hình ảnh, một thương hiệu quốc gia chứ không dừng lại hay phải “tìm về bản sắc” vốn có của mình.

 

Ảnh: Hội thảo quốc tế lần 2 (7/2011) “Vietnam-Korea Design Sharing 2011” tại Rex Hotel, TPHCM. Ảnh nhỏ: Diễn giả Trần Văn Bình trình bày tham luận.

KẾT LUẬN

Tính bất biến hay tiếp biến của bản sắc Việt là tương đối trong thời đại văn hóa đại chúng đặc biệt từ nửa sau thế kỷ XX. Sự đa dạng của ngôn ngữ hình thức hay phong cách sản phẩm/tác phẩm ứng dụng là một đặc điểm của thực tiễn văn minh, có quan hệ khăng khít trong hệ quy chiếu thiết kế - sản xuất - tiêu dùng. Vì thế nếu chỉ đánh giá thực trạng MTƯD thông qua thủ công mỹ nghệ và một chút quảng cáo là đáng buồn e là cái nhìn phiến diện, đơn tuyến. Theo quan điểm của người viết nên nhìn nhận thành tựu 20 năm qua của design Việt Nam qua nghiên cứu khái niệm, loại hình và đặc điểm của MTƯD/DESIGN, cùng bài học kinh nghiệm Hàn Quốc là cái nhìn lạc quan vào tương lai của design VN./.

TPHCM, 18/10/2014.

TVB