amedia

Phỏng vấn nhà phê bình Alice Rawsthorn: thiết kế tồi có mặt khắp nơi

05-11-2019 04:58:25


bad design is everywhere and alice rawsthorn wants to talk about it

“Rất ít thiết kế thật sự đạt đến tầm cỡ cao, rất ít thiết kế thật sự có giá trị, phần lớn là thường thường, và rất rất nhiều trong số chúng là thật sự tệ hại,” Alice Rawsthorn, nhà phê bình thiết kế nổi tiếng thế giới, tác giả các cuốn sách Hello World và mới đây là Design as An Attitude, đã phát biểu như thế. Trong bài diễn thuyết tại sự kiện Design Indaba 2019 mới đây, bà nỗ lực khai phá thiết kế dưới lốt vỏ tầm thường nhất của nó, vì những lý do rất đúng đắn.

 

bad design is everywhere and alice rawsthorn wants to talk about it designboom design indaba 2019

Trình bày suy nghĩ của mình trên diễn đàn tại hội thảo Design Indaba 2019, Alice Rawsthorn lấy một mẫu máy in kỹ thuật số làm ví dụ cho thiết kế tồi, vô dụng, sản phẩm thường được yêu cầu trong các Phòng Thịnh Nộ (Rage Room: loại hình trò chơi giúp người chơi giải toả stress bằng cách đập phá đồ đạc trong đó) trên khắp toàn cầu, vì nó quá nhiều lỗi và hay vận hành sai lệch, gây căng thẳng cho người dùng.

Ảnh © Design Indaba

 

“Thiết kế tồi là một vấn nạn khiến tất cả chúng ta điêu đứng, và nếu chúng ta không hiểu được nó thì chúng ta sẽ chẳng thể nào nắm bắt nó được.” Bằng cách hướng sự chú tâm vào thiết kế tồi, Alice Rawsthorn muốn giúp mọi người dễ dàng tránh được nó, và giúp các nhà thiết kế bớt mắc phải những sai lầm.

Nhưng trong một nền công nghiệp thường vội vàng đưa ra lời tán dương hơn là sự phê phán, ta làm thế nào mà nhận ra được những sai lầm? Rawsthorn đã vạch ra 8 hạng mục: vô nghĩa, vô dụng, lười biếng, thiếu suy nghĩ, đe doạ, không đáng tin cậy, gây xúc phạm, và cuối cùng – có mục đích tốt nhưng...

 

bad design is everywhere and alice rawsthorn wants to talk about it designboom

Ví dụ về thiết kế tồi, vô nghĩa: Kính Google đã dẫn dụ các nhà thiết kế vào suy nghĩ rằng: một người bình thường sẽ muốn có một cái máy quay phim gắn thường trực trên mặt mình, để quay phim mọi người ngẫu nhiên và để mình có nguy cơ bị kiện ra toà vì vi phạm sự riêng tư của người khác. Google đã ngưng sản xuất cặp kính sau 18 tháng, và từ lúc đó đến nay đã cố gắng phát minh lại nó, nhưng chưa từng thành công.

Ảnh © Mikepanhu

 

Trong công cuộc nêu đích danh và buộc những tội đồ trong ngành thiết kế phải hổ thẹn, vì mục đích tốt đẹp, Rawsthorn đã chạm tới những ví dụ huyền thoại trong cả quá khứ và tương lai. Đứng đầu danh sách là Buckminster Fuller và mẫu xe hơi Dymaxion. Vì hạn chế về mặt hiệu quả nhiên liệu, mẫu xe hơi đậm tính vị lai chủ nghĩa chỉ suýt soát vượt qua được công đoạn kiểm nghiệm mẫu thử ban đầu. Khi một mẫu thử bị cháy tan, một mẫu khác bị va đụng, và mẫu cuối cùng bị bán đi để lấy linh kiện, xe Dymaxion kết thúc cuộc đời trong bãi phế liệu của lịch sử ngành thiết kế, cùng vô vàn ý tưởng, mẫu thử và ý niệm thiết kế khác chưa từng tựu hình.

Đó là lý do vì sao ta khó mà nhận ra thiết kế tồi. Ngoài những mẫu kiến trúc nghèo nàn hay những thất bại về công nghệ lừng lẫy (những nhân vật chính trong các câu chuyện hài hước mà Rawsthorn đang kể chúng ta nghe), những kẻ tội đồ nghiêm túc và phát minh của họ - với những hệ quả đáng nguy hại hơn nhiều cho hành tinh này – thường nằm lại trong các bãi rác trên khắp thế giới. Trong trạng thái bị quên lãng, tác động của chúng không còn chạm đến cảm xúc của người tiêu dùng hay thay đổi nữa, nhưng chúng vẫn đang từ từ đầu độc cộng đồng.

 

bad design is everywhere and alice rawsthorn wants to talk about it designboom design indaba 2019

Ví dụ về thiết kế tồi, lười biếng: Bãi phế liệu Agbogbloshie đầy tai tiếng là nơi mà các sản phẩm kỹ thuật số và điện tử bị thải ra. Chúng không phân huỷ được và thải chất độc vào đất. Thiết kế lười biếng tạo ra những sản phẩm khó tái chế. Một ví dụ ở đây là các thứ dây đồng bọc cao su đen mà các thiết bị cảm ứng quang học trong các dây chuyền tái chế không thể nhận dạng được.

Ảnh do Environmental Justice Atlas cung cấp

 

Sau khi nghe diễn thuyết về những thiết kế không-tốt-cho-lắm, thiết kế tồi, và thiết kế xấu xí, Designboom đã gặp Alice Hawthorn để nói chuyện về một số vấn đề gây tranh cãi gần đây, những vấn nạn mà nền thiết kế đang đối mặt hiện nay, và quyền năng mới thiết lập của ngành truyền thông số hoá trong thế kỷ 21.

 

Designboom: Bà đã nhắc đến cuộc công kích thiết kế tồi của các thương hiệu thời trang như Gucci và Burbery thời gian gần đây. Bà có nghĩ rằng đây là hệ quả của một ngành công nghiệp đòi hỏi quá nhiều về sự sáng tạo, hay đây chỉ là vì sự ngây thơ nói chung của con người chúng ta?

Alice Rawsthorn: Thật tình thì tôi nghĩ nó là do một vấn đề khác. Tôi nghĩ rằng những thương hiệu đã duy trì những lối rập khuôn mang tính phân biệt chủng tộc, kỳ thị người đồng tính luyến ái, hay định kiến về phái tính, ngày nay dễ bị phát hiện và bị nêu danh hơn. Không may, các thương hiệu thời trang đều tham gia duy trì những thứ khuôn sáo ấy suốt bao năm qua, nhưng vì họ thường có quan hệ khăng khít với giới truyền thông thời trang, ngày trước họ ít bị khai báo hơn – trong khi ngày nay họ bị nêu danh và hạ nhục trên mạng truyền thông xã hội. Ý tôi là, mẫu “áo len mặt đen Gucci” đã được bán nhiều tháng trời mà chẳng ai chú ý. Rồi bất thình lình, một cơn bão Twitter xoay quanh nó bùng lên, và quả thật đúng đắn – ý tôi là, cái gì đã ám vào Gucci khiến họ tung ra nó vậy cơ chứ? Tôi ngờ rằng theo thông lệ đã xác lập ngày nay thì họ sẽ dễ bị phát hiện hơn, và hy vọng là vì thế mà họ sẽ thận trọng hơn trong tương lai.

 

bad design is everywhere and alice rawsthorn wants to talk about it designboom design indaba 2019

Ảnh © Gucci

 

DB: Vậy là truyền thông số hoá và ý thức trách nhiệm của người tiêu dùng đang hợp lực cùng nhau để vạch ra cái sai của thiết kế tồi?

AR: Tôi nghĩ đó là hai nhân tố lớn. Ví dụ, “Noose”, mẫu thiết kế hiện nay đã trở nên tai tiếng của Burberry, khi tôi nhắc đến nó tại hội thảo, mọi người đều bịt mắt mình lại. Ý tôi là, Burberry bị nêu danh bởi một trong những người mẫu của chính thương hiệu. Vì những trải nghiệm của cá nhân cô mà cô đặc biệt nhạy cảm với chuyện này. Lòng dũng cảm của cô thật đáng khen ngợi, khi cô dám đăng bài về nó trên Instagram của mình – cô có thể đã nghĩ rằng chà, sự nghiệp người mẫu của mình thôi xong rồi, khi mà mình xúc phạm đến một thương hiệu đầy quyền lực, đầy vốn tư bản như Burberry.  Tuy thế, thực tế là họ đã phải tức thì lên tiếng xin lỗi và hy vọng rằng sẽ không duy trì cái gì như thế nữa.

DB: Chị có nhắc đến sự nguy hiểm của sinh trắc học trong tương lai, và hiện nay người ta cũng bàn bạc nhiều về các loại xe hơi không người lái, cũng như tính đạo đức trong ngành lập trình. Khi tất cả những phát minh này tiến triển hơn, chúng đòi hỏi một sự ý thức cao hơn trong hoạt động thiết kế. Chị có thể nói chút ít về tầm quan trọng của ý thức ấy?

AR: Khi chúng ta nhìn vào những ứng dụng của công nghệ, thứ song hành cùng công nghệ mới – rõ ràng là vai trò chủ đạo của thiết kế, từ lâu trước cả khi có cuộc cách mạng công nghiệp và thời đại số hoá. Tôi nghĩ rằng vì có trí tuệ nhân tạo, dù là công nghệ neurorobotics hay cái gì khác, những thứ công nghệ này sẽ ảnh hưởng đến bao nhiêu khía cạnh trong cuộc sống chúng ta, đến nỗi vai trò của thiết kế trở nên quan trọng hơn bao giờ hết. Tôi cho rằng, một điểm thú vị mà cũng rất đáng sợ ở chúng là khía cạnh đạo đức trong mọi ứng dụng công nghệ.  Xe hơi không người lái là một ví dụ kinh điển. Bạn có thể cho rằng những chiếc xe đó ít gây tắc nghẽn giao thông hơn, sẽ cứu chúng ta khỏi những rắc rối mà các tài xế mỏi mệt, kém tập trung, say xỉn, kém cỏi có thể gây ra – hoặc bạn có thể kinh hoảng trước ý nghĩ để những cỗ máy mà bạn không hiểu rõ cầm lái và quyết định con đường mình đi.

 

Ảnh © Fuse Project

 

DB: Còn có một yếu tố là người ta không biết đến, không hoàn toàn hiểu rõ những khía cạnh công nghệ này, và tôi cho rằng điều đó gây quan ngại nơi người tiêu dùng...

AR: Chắc chắn rồi. Một trong những bài viết gây tranh cãi nhất tôi từng đăng trên Instagram là về Snoo, cái nôi em bé vận hành bằng máy của Fuse Project. Một nửa số người phản hồi nói rằng “Đây là thứ tuyệt nhất từng có. Giá mà nó hiện hữu từ tám năm trước, khi các con tôi còn nhỏ xíu và không chịu ngủ,” trong khi số khác kết tội nó là bạo hành trẻ em. Rõ ràng là nó đã chạm đến vấn đề nuôi dạy con cái và chăm sóc trẻ sơ sinh, vấn đề quan trọng tột bậc đối với chúng ta. Những khi nói về việc thế nào là trách nhiệm, và thế nào là không, thì mọi người diễn giải đạo lý theo những cách thức rất khác nhau. Tôi cho rằng trong từng ứng dụng như thế, những câu hỏi về các vấn đề nền tảng cần được đặt ra nhiều hơn bao giờ hết. Vì vậy mà thiết kế càng quan trọng hơn nữa.

 

Ví dụ về thiết kế tồi, thiếu suy nghĩ: Phần mềm Predpol vận hành bằng trí tuệ nhân tạo được dùng để giúp cảnh sát tiên liệu về những nơi sẽ xảy ra tội ác. Vấn đề ở đây là dữ liệu được dùng đã quá lâu đời và quá rập khuôn, chú trọng nhiều vào lối biện luận sai lầm, và vì thế lờ đi những khu vực khác, khiến các khu vực đó thiếu cảnh sát tuần tra và dễ xảy ra tội ác.

Ảnh © Predpol

 

DB: Vậy thì có giá trị mà ta thấy được trong các thiết kế tồi không? Vì nhờ chúng mà những vấn đề kia nổi lên bề mặt, hay vì chúng đóng vai trò như là kính lúp phóng đại, giúp ta bằng cách nào đó nhận ra các vấn đề cần giải quyết?

AR: Tôi nghĩ đó là hiệu ứng kính lúp phóng đại thôi, vì thiết kế tồi bản thân nó chẳng có giá trị gì cả. Nhưng thiết kế tồi được nêu danh và sử dụng làm bài học cho sự cẩn trọng. Không rõ bạn có biết không, công ty Apple đã xét duyệt lại toàn bộ những mối quan hệ của họ với các nhà thầu phụ, sau khi người ta vạch trần được những cơ sở bóc lột nhân công. Gần đây, công ty này còn nỗ lực cải thiện hồ sơ môi trường của mình, vân vân. Tôi nghĩ Gucci và Burbery cũng sẽ suy nghĩ cẩn thận hơn về những món quần áo mà họ đưa ra sàn diễn, và những loại màu sắc mà họ ứng dụng vào các áo len, chi tiết của họ. Như thế là tốt.

 

Ảnh © Zipline

 

DB: Chúng ta đã nói về ý niệm “có ý thức” và tại Design Indaba này, ta có thể cảm nhận về ý thức đó. Các chuyên gia công nghệ đang tận dụng máy bay không người lái để vận chuyển nguồn tiếp tế y tế, và mọi người đang đặc biệt chú ý đến nhựa thải, bao bì, cùng những nỗ lực nhằm làm giảm tác động tiêu cực lên hành tinh này. Đây là một điều đáng để cho ta hy vọng. Vì sao các nhà thiết kế trẻ ngày nay có được ý thức cố hữu như vậy về những tác động tiêu cực của thiết kế?

AR: Nói khái quát thì tôi nghĩ rằng chúng ta đang ở vào thời kỳ mà sự hành nghề thiết kế, và những tiềm năng của nó, đều bị biến chuyển tuyệt đối bởi công nghệ số hoá. Vậy nên những công cụ số hoá dễ tiếp cận, quen thuộc, tương đối rẻ tiền – các diễn đàn gây quỹ, các máy tính có bộ xử lý đủ mạnh để quản lý số lượng lớn dữ liệu phức tạp, truyền thông xã hội – tất cả những tiến bộ này đều có mặt nhan nhản khắp nơi, và mọi người dễ dàng xem thường tác động sâu sắc của chúng lên nhiều khía cạnh cuộc sống của chúng ta.

 

Tại Design Indaba 2019, Mirjam de Brujin trình làng một hệ thống cho phép khách hàng mua nhiều sản phẩm khác nhau dưới dạng viên nang, và tự chế biến chúng bằng nước từ nhà mình, nhờ đó mà gia giảm được số lượng nhựa cần thiết để trữ các sản phẩm chứa nhiều nước.

Ảnh © Mirjam De Brujin

 

AR (nói tiếp): Tôi cho rằng sự kết hợp của những điều đấy trong thiết kế đã mang lại sự chuyển biến. Nó đã giải phóng ngành thiết kế khỏi tay các nhà thiết kế và vai trò của họ trong thời đại công nghiệp. Đây là thời đại mà người ta chú trọng chủ yếu – nhưng không phải hoàn toàn – vào những đồ án mang tính thương mại, những đồ án nói chung là được thực hiện dưới sự chỉ đạo của một ai khác, vì những cá nhân có tham vọng về doanh thương, về chính trị, về xã hội và về sinh thái – những cá nhân có thể khởi xướng, gây quỹ và thực hiện đồ án của riêng mình, theo những đường hướng mục đích mà họ nhiệt thành tin tưởng nhất. Ví dụ, hãy nhìn vào bản hồ sơ có lẽ là đẳng cấp nhất trong các phi vụ thiết kế có quan điểm rõ ràng này: chuỗi dự án làm sạch biển cả. Họ đã góp được hơn 30 triệu đô-la từ các nhóm gây quỹ và các nguồn quyên góp khác để thiết kế ra mẫu thử, rồi kiểm nghiệm cả hệ thống và đưa nó ra hoạt động ngoài Thái Bình Dương.

DB: Vì xét đến nay, đã có vài vấn đề với hệ thống đó...

AR: Có, nhưng họ đã mang nó trở lại bền cảng, và tôi cho rằng việc này giúp mọi người có cái nhìn thực tế hơn về những đồ án như vậy. Không phải ta cứ phẩy đũa phép là mọi chuyện xong xuôi cả, nhưng mà họ đã dám đánh liều nhờ góp được số tiền lớn như thế. Nếu chuyện sau cùng thành công, thì trước hết là nó đã giúp giải quyết một trong những vấn nạn ô nhiễm lớn nhất mọi thời đại – một điều tuyệt vời. Nhưng hơn thế, nó cũng sẽ tạo điều kiện dễ dàng hơn cho những phi vụ thiết kế nhiều tham vọng, giá trị khác tìm kiếm nguồn quỹ viện trợ. Và nếu nó thất bại, thì mọi chuyện cũng sẽ trở nên khó khăn hơn.

 

Ảnh © Formafantasma/ikon

 

DB: Có phải một trong những vấn đề lớn nhất mà ngành thiết kế đối mặt lúc này là thực tế rằng, chúng ta có quá nhiều thứ rồi? Và nếu đó là vấn đề, thì làm sao giải quyết nó với nền công nghiệp chỉ vận hành nhờ vào  hoạt động sản xuất, tính thương mại và người tiêu dùng luôn đòi hỏi?

AR: Tôi nghĩ đó là một câu hỏi gây căng thẳng hiện nay. Đây là một nền công nghiệp vận hành nhờ vào hoạt động sản xuất và người tiêu dùng luôn đòi hỏi. Và rõ ràng, nhiều người vẫn xem thiết kế là nguồn gốc của mọi thứ nhựa thải đang gây tắc nghẽn Thái Bình Dương, hơn là phương tiện tài tình giúp gỡ bỏ chúng và giúp chúng ta sống có trách nhiệm hơn. Vậy nên theo tôi, các nhà thiết kế ngày nay có cơ hội và trách nhiệm để thách đố lại quan niệm đó, nhưng việc ấy phụ thuộc vào chất lượng của những giải pháp mà họ tạo dựng. Thiết kế, xét về bản chất cố hữu của nó, là một lĩnh vực dồi dào và linh động, không ngừng tiến hoá theo thời gian để thích nghi với những thách thức và thay đổi mới. Vậy nên trong tất cả những khía cạnh mới mẻ này, luôn có cơ hội về thương mại, về cá nhân và về đạo lý. Tất cả đều là tuỳ vào các nhà thiết kế có thiết kế ra được những phương thức thông minh, cuốn hút, hiệu quả và hữu dụng để xử lý các vấn đề như rác thải kỹ thuật số, ô nhiễm nhựa, v.v. hay không. Ta có những tấm gương điển hình tuyệt vời: studio Formefantasma và đồ án Ore Streams – bạn biết đấy, họ đã thật sự số liệu hoá được cả nền thương mại bất hợp pháp khổng lồ và chất thải kỹ thuật số toàn cầu. Tôi cho rằng đó là một đồ án tuyệt vời.

 

Ví dụ về ý định tốt nhưng.... thiết kế tồi: Về lý thuyết, tờ phiếu bầu này sẽ giúp cử tri dễ dàng xem xét hết mọi thông tin cần thiết cho kỳ bầu cử tổng thống Mỹ năm 2000. Nhưng trên thực tế thì nó đã nhận được hàng ngàn lời chê bai, qua đó dân chúng bày tỏ mối quan ngại rằng chính bố cục thiết kế của nó đã gây ra hoang mang lẫn lộn cho lựa chọn bầu cử của họ.

Ảnh © anthony

 

DB: Cuối cùng, với tư cách là người cung ứng thông tin cho ngành thiết kế, bà nghĩ chuyện quan trọng nhất đang diễn ra trong ngành là gì?

AR: Tôi nghĩ rằng đây là một thời kỳ phi thường, khi mà ngành thiết kế thật sự có cơ hội đóng vai trò mạnh mẽ hơn trong đời sống của chúng ta. Điều đó sẽ tác động lên những giải pháp thiết kế đang được xây dựng, những giải pháp thiết kế có thể chứng minh rằng các nhà thiết kế xứng đáng với vai trò nói trên. Thiết kế phụ thuộc vào sự ủng hộ của những cơ cấu quyền lực xoay quanh đó – dù là chính trị gia, nhà đầu tư, tổ chức phi chính phủ, nhà giáo dục – để được hiện thực hoá. Nó sẽ không chinh phục và duy trì được sự ủng hộ đó, nếu nó không hiệu quả. Tôi cho rằng, điều hết sức cấp bách là các nhà thiết kế đang đón nhận thách thức và cơ hội xử lý những vấn đề quan trọng này phải thật sự đứng lên trước thách thức, đối phó với chúng bằng sự thông minh và óc mẫn cảm, bởi vì nếu không, nếu họ thất bại, thì ngành thiết kế sẽ rất, rất khó mà thuyết phục được mọi người tín nhiệm nó như là một phần của giải pháp cho các vấn nạn ấy trong tương lai.

 

Biên dịch: HC

Xem bài viết gốc trên DESIGNBOOM tại đây


A.M.C STUDIO

Lượt xem

  • Đang xem:
  • Tổng lượt xem: